มีคำแนะนำเรื่องรหัสผ่านที่คนไทยได้ยินกันมานานหลายข้อ เช่น ต้องเปลี่ยนทุกสามเดือน ต้องมีตัวพิมพ์ใหญ่ ตัวเลข และอักขระพิเศษ หลายข้อเคยถูกต้องในยุคก่อน แต่เมื่อเข้าใจวิธีที่คนร้ายเจาะบัญชีจริงแล้ว คำแนะนำบางข้อกลับทำให้เราปลอดภัยน้อยลง

ทำไมคำแนะนำ “เปลี่ยนทุกสามเดือน” ถึงเสื่อมความนิยม
การเปลี่ยนรหัสผ่านบังคับทุกสามเดือนมีเหตุผลเดิมคือ ถ้ารหัสหลุดโดยที่เราไม่รู้ การเปลี่ยนบังคับจะจำกัดเวลาที่คนร้ายใช้งานได้ แต่ในทางปฏิบัติ ผลที่ได้กลับกลายเป็นตรงกันข้าม
เมื่อคนถูกบังคับให้เปลี่ยนบ่อย ๆ พวกเขามักหารหัสผ่านที่จำง่ายและต่อท้ายด้วยตัวเลข เช่นเพิ่มเลขเดือนที่เปลี่ยน หรือเปลี่ยนตัวอักษรตัวสุดท้าย ซึ่งคาดเดาได้ง่ายมาก และเมื่อถึงจุดหนึ่งคนจะเริ่มใช้รหัสซ้ำในหลายบริการ ซึ่งเป็นความเสี่ยงที่ใหญ่กว่ามาก
หน่วยงานด้านความปลอดภัยหลายแห่งจึงเปลี่ยนคำแนะนำจากการบังคับเปลี่ยนตามรอบเวลา มาเป็นการ เปลี่ยนเมื่อมีสัญญาณว่าอาจถูกเปิดเผย เช่นผู้ให้บริการแจ้งว่ามีข้อมูลรั่ว หรือพบการเข้าสู่ระบบจากเครื่องที่ไม่รู้จัก
รหัสผ่านแบบไหนที่แข็งแรงจริง
สิ่งที่กำหนดความแข็งแรงของรหัสผ่านคือ ความยาวและความคาดเดาไม่ได้ มากกว่าความซับซ้อนของตัวอักษร
การใช้วลียาว ๆ ที่จำได้ง่ายและไม่เกี่ยวกับข้อมูลส่วนตัว มักแข็งแรงกว่าคำสั้น ๆ ที่มีตัวเลขและสัญลักษณ์ แต่เป็นคำที่อยู่ในพจนานุกรม การที่ทำลายการเดารหัสผ่านแบบลองผิดลองถูก (brute force) สามารถลองชุดคำผสมตัวเลขได้ในปริมาณมหาศาล ทำให้คำสั้นที่คล้ายคำจริงเสี่ยงกว่าคำยาวที่สุ่มขึ้นมา
วิธีที่คนแนะนำกันคือการนำคำหลายคำที่จำได้ง่ายมาเรียงต่อกัน แล้วจำประโยคนั้นไว้ วิธีนี้ทำให้ได้รหัสยาวจำง่าย และไม่ซ้ำกับคนอื่น
สิ่งที่ควรหลีกเลี่ยงคือข้อมูลที่หาได้จากโซเชียล เช่น วันเกิด ชื่อสัตว์เลี้ยง หรือชื่อคู่สมรส ซึ่งคนที่รู้จักเราสามารถเดาได้ทันที
การใช้รหัสซ้ำคือปัญหาใหญ่ที่สุด
ถ้าต้องเลือกทำได้แค่เรื่องเดียว เรื่องที่ควรทำก่อนคือ หยุดใช้รหัสผ่านเดียวกันในหลายบัญชี เพราะถ้าบริการหนึ่งรั่ว คนร้ายจะลองใช้รหัสเดิมกับอีเมลและบริการอื่นทันที กระบวนการนี้อัตโนมัติและเร็วมาก
ลำดับความสำคัญที่ควรทำคือ อีเมลหลักก่อน เพราะอีเมลคือกุญแจของทุกบัญชี ถ้าอีเมลหลุด คนร้ายสามารถกดลืมรหัสผ่านของบริการอื่นได้
ถ้าจำรหัสจำนวนมากไม่ไหว ให้ใช้ตัวจัดการรหัสผ่าน (password manager) ซึ่งสร้างรหัสแบบสุ่มและยาวให้แต่ละบัญชี แล้วเราแค่จำรหัสเพื่อปลดล็อกตัวจัดการเพียงตัวเดียว
สิ่งที่สำคัญกว่ารหัสผ่าน
การยืนยันสองขั้นตอน (2FA) คือการเพิ่มชั้นที่สองหลังจากใส่รหัสผ่าน ถึงคนร้ายจะมีรหัสของเราแล้ว ก็ยังเข้าบัญชีไม่ได้ถ้าไม่มีรหัสชั่วคราวหรือการยืนยันจากอุปกรณ์ของเรา
วิธีที่แนะนำคือการใช้แอปยืนยันตัวตนหรือกุญแจยืนยันตัวตนแบบกายภาพ เพราะการยืนยันทางข้อความ SMS เสี่ยงต่อการถูกขโมยข้อมูลผ่านการโอนเบอร์ ถึงแม้จะดีกว่าไม่มีระบบนี้เลย
สิ่งที่ควรทำคือเปิดการยืนยันสองขั้นตอนในอีเมลหลัก บัญชีธนาคาร บัญชีโซเชียลมีเดียที่สำคัญ และบัญชีที่ผูกกับคลาวด์เก็บรูป
สัญญาณที่ควรเปลี่ยนรหัสผ่านทันที
- มีอีเมลแจ้งว่ามีการเข้าสู่ระบบจากอุปกรณ์หรือสถานที่ที่ไม่รู้จัก
- ผู้ให้บริการประกาศว่ามีข้อมูลรั่วและบัญชีของเราอาจอยู่ในชุดข้อมูลนั้น
- มีข้อความแจ้งว่ามีการขอเปลี่ยนรหัสผ่านโดยเราไม่ได้ทำ
- มีคนบอกว่าเห็นเราโพสต์หรือส่งข้อความที่เราไม่ได้ส่ง
- พิมพ์รหัสผ่านลงในหน้าเว็บก่อนจะรู้ตัวว่าน่าจะเป็นหน้าเว็บปลอม
การตรวจสุขภาพบัญชีปีละครั้ง
สิ่งที่ควรทำสม่ำเสมอคือการตรวจรายการอุปกรณ์ที่เข้าสู่ระบบบัญชีหลักและลบอุปกรณ์ที่ไม่รู้จักออก ในหลายบริการมีเมนูนี้อยู่ในหน้าความปลอดภัยของบัญชี
ควรตรวจว่าบัญชีที่ผูกกับอีเมลกู้คืนยังเป็นอีเมลที่เราใช้อยู่จริง บ่อยครั้งบัญชีสำคัญผูกกับอีเมลเก่าที่ไม่ได้เข้าไปหลายปี ซึ่งกลายเป็นช่องทางที่คนอื่นเข้าได้ง่าย
ควรตั้งคำถามว่ามีบัญชีใดที่ไม่ได้ใช้แล้วแต่ยังเปิดอยู่ ลบบัญชีที่ไม่ใช้เป็นการตัดความเสี่ยงที่ฟรีที่สุด เพราะบัญชีที่ไม่มีคนดูแลคือเป้าหมายที่ง่าย
สรุปสั้น ๆ ที่ลงมือทำได้วันนี้
- เปิดยืนยันสองขั้นตอนในอีเมลหลักก่อนเป็นอย่างแรก
- เปลี่ยนรหัสของบัญชีที่ใช้ซ้ำกัน ให้เป็นรหัสไม่ซ้ำใคร
- เลิกนับรอบเวลาบังคับเปลี่ยนรหัส ให้เปลี่ยนเมื่อมีเหตุผลจริง
- ตรวจรายการอุปกรณ์ที่เข้าสู่ระบบบัญชีสำคัญ
- ลบบัญชีที่ไม่ได้ใช้มาเกินหนึ่งปี
คำแนะนำเรื่องรหัสผ่านที่ดีที่สุดไม่ใช่การทำตามกฎมาก ๆ แต่คือการทำสองเรื่องให้ต่อเนื่อง คือไม่ใช้รหัสซ้ำ และมียืนยันสองขั้นตอน แค่นี้ก็กันปัญหาไปได้เกือบทั้งหมดแล้ว
